![\"undefined\"](\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/90\/RobertCornelius.jpg\/800px-RobertCornelius.jpg\")
<\/p>\nEsej Erazma Wojciecha Felcyna <\/i>\u201ePOKA\u017bCIE MI ANIO\u0141A \u2026\u201d dotyka podstawowego zagadnienia epistemologicznego – rzeczywisto\u015b\u0107 a jej poznanie. W przypadku fotografii dylemat pojawia si\u0119 na samym pocz\u0105tku, pierwsze metody uzyskiwania „obrazu rzeczywisto\u015bci” nie dawa\u0142y fotografuj\u0105cemu \u017cadnych narz\u0119dzi kreacyjnych. „Zdejmowa\u0142” to co widzia\u0142o oko kamery takim jakie jest… A jednak uzyskane obrazy, na skutek niedoskona\u0142o\u015bci metody, r\u00f3\u017cni\u0142y od tego, co widzia\u0142o oko. Mimo to, adaptacyjny mechanizm postrzegania cz\u0142owieka uznawa\u0142 uzyskany obraz za wierne przedstawienie rzeczywisto\u015bci. Mamy wi\u0119c do czynienia ze skomplikowanym procesem, w kt\u00f3rym wyst\u0119puj\u0105 etapy odwzorowa\u0144 i interpretacji, i w kt\u00f3rym do\u015bwiadczenie i nawyki interpretacyjne odgrywaj\u0105 znacz\u0105ca rol\u0119. Poni\u017cszy tekst przybli\u017ca nam problematyk\u0119 realizmu – wiernego oddania rzeczywisto\u015bci (czym\u017ce jest rzeczywisto\u015b\u0107) – w fotografii. Swoje rozwa\u017cania autor podpar\u0142 solidnymi przyk\u0142adami i obszern\u0105 wiedz\u0105.<\/p>\n
A oto „pierwsze selfie”, dagerotypowy autoportret Roberta Corneliusa, niedoskona\u0142y, a przecie\u017c na pewno z \u0142atwo\u015bci\u0105 jego bohater by\u0142 rozpoznawany…<\/p>\n
<\/p>\n
\u201eRobertCornelius<\/a>\u201d by\u00a0Robert Cornelius<\/a> \u2013 Library of Congress<\/a>; Transferred from en.wikipedia<\/a>, Original uploader was Blackmagictea<\/a> at en.wikipedia<\/a>, 2006-07-17 (original upload date). Licensed under Public domain via Wikimedia Commons<\/a>.<\/p>\n We wsp\u00f3\u0142czesnej polskiej mowie poj\u0119cie \u201erealizm\u201d u\u017cywane jest w tak wielu kontekstach i znaczeniach, i\u017c trudne jest skonstruowanie jego porz\u0105dnej definicji. Bez niej za\u015b trudno jest snu\u0107 jakiekolwiek rzetelne rozwa\u017cania \u2013 dotyczy to r\u00f3wnie\u017c obszaru fotografii. Zasada rzetelno\u015bci nakazuje nam odrzuci\u0107 wszelkie znaczenia kolokwialne i obliguje do stosowania podej\u015bcia wynikaj\u0105cego z wiedzy akademickiej.<\/span><\/span><\/p>\n Jak jest to istotne ukazuj\u0105 przyk\u0142ady z obszaru techniki. Dla chemika stosuj\u0105cego nomenklatur\u0119 przyj\u0119t\u0105 w publikacjach naukowych i podr\u0119cznikach akademickich <\/span><\/span>alkohol<\/i><\/span><\/span> jest zwi\u0105zkiem organicznym posiadaj\u0105cym grup\u0119 hydroksylow\u0105; w j\u0119zyku kolokwialnym najcz\u0119\u015bciej zaw\u0119\u017ca si\u0119 to poj\u0119cie do <\/span><\/span>alkoholu etylowego<\/i><\/span><\/span>, zwanego te\u017c <\/span><\/span>etanolem<\/i><\/span><\/span>. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 kierowc\u00f3w jest przekonana, \u017ce w akumulatorach ich samochod\u00f3w znajduje si\u0119 <\/span><\/span>elektrolit<\/i><\/span><\/span>, podczas gdy naprawd\u0119 jest to <\/span><\/span>roztw\u00f3r elektrolitu<\/i><\/span><\/span>. Wnioski z tych przyk\u0142ad\u00f3w s\u0105 oczywiste.<\/span><\/span><\/p>\n Realizm sta\u0142 si\u0119 jednym z dominuj\u0105cych pr\u0105d\u00f3w w malarstwie europejskim (i rze\u017abie) drugiej po\u0142owy XIX wieku. Za jego tw\u00f3rc\u0119 uwa\u017cany jest francuski malarz Gustave Courbet, kt\u00f3ry te\u017c jako pierwszy u\u017cy\u0142 terminu \u201erealizm\u201d. Nurt ten stosunkowo szybko rozprzestrzeni\u0142 si\u0119 na Europ\u0119 i znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u00f3wczesnego \u015bwiata sztuki. By\u0142 on reakcj\u0105 na powszechn\u0105 stagnacj\u0119, na panuj\u0105ce w malarstwie romantyzm i akademizm. <\/span><\/span>\u201eNic nie przedstawia programu realist\u00f3w lepiej<\/i><\/span><\/span> (cytuj\u0119 za wikipedi\u0105), <\/span><\/span>ni\u017c<\/i><\/span><\/span> bu\u0144czuczne s\u0142owa Courbeta \u201ePoka\u017ccie mi anio\u0142a, to go namaluj\u0119!\u201d. <\/i><\/span><\/span>Je\u015bli przez realizm rozumiemy podej\u015bcie polegaj\u0105ce na zgodnym z prawd\u0105 opisie rzeczywisto\u015bci, to nie unikniemy konieczno\u015bci zastanowienia si\u0119 nad poj\u0119ciami \u201erzeczywisto\u015bci\u201d i \u201eprawdy\u201d.<\/span><\/span><\/p>\n Termin \u201erzeczywisto\u015b\u0107\u201d w najszerszym znaczeniu zawiera wszystkie byty, zar\u00f3wno obserwowalne, jak i poj\u0119ciowe, wprowadzone przez nauk\u0119 czy filozofi\u0119. Poj\u0119cie \u201ebytu\u201d nie jest jednoznaczne. W podej\u015bciu egzystencjalnym byt to to, co istnieje faktycznie, cho\u0107 na rozmaite sposoby. Zwolennicy podej\u015bcia realistycznego uwa\u017caj\u0105, \u017ce byt to wy\u0142\u0105cznie to, co istnieje realnie, z wy\u0142\u0105czeniem tego, co istnieje w postaci my\u015bli lub idei. W rozumieniu aktualistycznym byt to tylko to, co istnieje w danej chwili – tu wyr\u00f3\u017cnikiem jest jego osadzenie w tera\u017aniejszo\u015bci. Podej\u015bcie metafizyczno-ontologiczne jest znamienne pogl\u0105dem, \u017ce byt to to, co istnieje, istnia\u0142o, mo\u017ce istnie\u0107 albo ma jakiekolwiek inne, pozytywne lub negatywne odniesienie do istnienia. Zosta\u0142y oczywi\u015bcie sformu\u0142owane jeszcze inne definicje bytu.<\/span><\/span><\/p>\n Poj\u0119cie \u201eprawda\u201d od wiek\u00f3w stwarza filozofom podobny problem: nie uda\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 definicji, kt\u00f3ra z jednej strony by\u0142aby formalnie poprawna (nie prowadzi\u0142aby do sprzeczno\u015bci), a z drugiej adekwatna, czyli bliska nie\u015bcis\u0142emu, potocznemu rozumieniu tego s\u0142owa. Klasyczna, arystotelesowska definicja – zwana wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie korespondencyjn\u0105 \u2013 zasadza si\u0119 na stwierdzeniu: <\/span><\/span>\u201ePowiedzie\u0107, \u017ce istnieje, o czym\u015b, czego nie ma, jest fa\u0142szem. Powiedzie\u0107 o tym, co jest, \u017ce jest, a o tym, czego nie ma, \u017ce go nie ma, jest prawd\u0105\u201d.<\/i><\/span><\/span> \u015aw. Tomasz z Akwinu rozumia\u0142 prawd\u0119 trojako. W podej\u015bciu metafizycznym prawdziwe jest wed\u0142ug niego to, co istnieje. Prawda jest zamienna z bytem. Ka\u017cda rzecz, o ile istnieje, jest prawdziwa. W sensie teoriopoznawczym prawda zachodzi w\u00f3wczas, je\u017celi to, co jest w naszym intelekcie, jest zgodne z rzeczywisto\u015bci\u0105. Z punktu widzenia logiki wszystko, co wskazuje na prawd\u0119, prowadzi do niej i j\u0105 ukazuje. Sformu\u0142owano ca\u0142y szereg jeszcze innych teorii dotycz\u0105cych poj\u0119cia prawdy \u2013 ich przytaczanie tu nie jest niezb\u0119dne.<\/span><\/span><\/p>\n Mnogo\u015b\u0107 pogl\u0105d\u00f3w na znaczenie poj\u0119cia \u201ebyt\u201d utrudnia skonstruowanie precyzyjnej definicji rzeczywisto\u015bci. Na u\u017cytek niniejszego tekstu konieczne b\u0119dzie przyj\u0119cie wielu daleko id\u0105cych uproszcze\u0144 \u2013 przyjmijmy wi\u0119c, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 stanowi sum\u0119 byt\u00f3w materialnych i intelektualnych. W katalogu do swojej wystawy \u201eRosarium\u201d napisa\u0142em tak:<\/span><\/span> \u201e\u015awiat wcale nie jest taki, jakim go widzimy \u2013 osi\u0105gni\u0119cia wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy dostarczaj\u0105 na to twierdzenie niepodwa\u017calnych dowod\u00f3w. Ludzkie oko jest w stanie widzie\u0107 jedynie ma\u0142\u0105 cz\u0105stk\u0119 tego, co nas otacza. Zanurzeni w nieuchwytnej naszym zmys\u0142om i przyrz\u0105dom czarnej materii ci\u0105gle wi\u0119cej nie wiemy, ni\u017c wiemy. Imperatyw badania mikro- i makro-kosmosu stale granice wiedzy\/niewiedzy przesuwa ods\u0142aniaj\u0105c coraz to nowe obszary eksploracji naukowej.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n Tam, gdzie nauka nie si\u0119ga, zaczyna si\u0119 obszar czekaj\u0105cy na rozpoznanie<\/span><\/span>;<\/i><\/span><\/span> nie wiemy, jak jest on wielki, by\u0107 mo\u017ce jest niesko\u0144czenie wielkim bezkresem. Przestrze\u0144, kt\u00f3r\u0105 ogarniamy naszym poznaniem, jest w gruncie rzeczy niewielka. Tymczasem nawet fascynuj\u0105ca swoim finezyjnym intelektem Susan Sontag beztrosko pisze tak: \u201e<\/span><\/span>Ostateczna m\u0105dro\u015b\u0107 obrazu fotograficznego kryje si\u0119 w stwierdzeniu: \u201dOto powierzchnia. A teraz pomy\u015blcie, a raczej wyczujcie to, co si\u0119 pod ni\u0105 kryje, jaka musi by\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107, je\u017celi tak wygl\u0105da.\u201d <\/i><\/span><\/span>Literalna analiza tego tekstu prowadzi do konkluzji, i\u017c jest on poj\u0119ciowo niesp\u00f3jny, a zawarta w nim intencja autorki budzi ca\u0142y szereg kontrowersji. Sontag nie jest tu odosobniona: w literaturze dotycz\u0105cej fotografii mo\u017cna znale\u017a\u0107 niema\u0142\u0105 ilo\u015b\u0107 bardzo nieprecyzyjnych wypowiedzi. Fakt ten wynika cz\u0119sto z ignorowania r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy j\u0119zykiem kolokwialnym a j\u0119zykiem \u015bcis\u0142ym, jedynie przydatnym w pracy badawczej.<\/span><\/span><\/p>\n Niema\u0142\u0105 rol\u0119 odgrywa te\u017c opanowanie naszego sposobu my\u015blenia o rzeczywisto\u015bci przez niezliczone stereotypy \u2013 nikt od nich nie jest ca\u0142kowicie wolny. Dosadnym tego przyk\u0142adem jest powszechne postrzeganie istoty ludzkiej jako bytu z\u0142o\u017conego \u201ez cia\u0142a i duszy\u201d, gdzie cia\u0142o jest opisane przez anatomi\u0119, a o dusz\u0119 spiera si\u0119 religia z psychoanaliz\u0105. Pomija si\u0119 niemal ca\u0142kowicie to, \u017ce w naszych cia\u0142ach jest zaledwie 10% kom\u00f3rek ludzkich, a 90% stanowi\u0105 kom\u00f3rki niezliczonych, niezwykle wyspecjalizowanych drobnoustroj\u00f3w, bez kt\u00f3rych nasze normalne \u017cycie nie jest mo\u017cliwe. To mikrobiom, podstawowy element naszego wewn\u0119trznego systemu ekologicznego. Wywiera on tak istotny wp\u0142yw na wszystkie sfery naszego \u017cycia, \u017ce cz\u0119sto przez specjalist\u00f3w jest postrzegany jako dodatkowy m\u00f3zg.<\/span><\/span><\/p>\n Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 materii, z kt\u00f3rej jeste\u015bmy zbudowani, nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 fakt, i\u017c w \u015bwietle powszechnych pogl\u0105d\u00f3w sk\u0142ada si\u0119 ona z podzielnych atom\u00f3w. Je\u015bli przyjmiemy archaiczny, ale szerzej znany ich model Bohra, w kt\u00f3rym wok\u00f3\u0142 dodatniego j\u0105dra kr\u0105\u017c\u0105 ujemnie na\u0142adowane punkty materialne zwane elektronami, to musimy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce upakowanie \u201ematerialnych\u201d element\u00f3w w atomach jest o rz\u0105d wielko\u015bci ni\u017csze ni\u017c to, kt\u00f3re ma miejsce w podobnym strukturalnie naszym uk\u0142adzie planetarnym. Brzmi to paradoksalnie, ale z tego punktu widzenia nasze cia\u0142a to pustka, pustka i jeszcze raz pustka, w kt\u00f3rej od czasu do czasu, w olbrzymich odleg\u0142o\u015bciach od siebie, mo\u017cna znale\u017a\u0107 cz\u0105stki, kt\u00f3rym umownie przypisuje si\u0119 cech\u0119 \u201ematerialno\u015bci\u201d. W tej skali jeste\u015bmy jak mg\u0142a – w ci\u0105gu sekundy przez ka\u017cdy centymetr kwadratowy naszego cia\u0142a przechodzi 60 miliard\u00f3w neutrin; ani one nas nie zauwa\u017caj\u0105, ani my ich.<\/span><\/span><\/p>\n Zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad kwesti\u0105 rzeczywisto\u015bci warto sobie u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce ta cz\u0119\u015b\u0107 wszech\u015bwiata, kt\u00f3ra zbudowana jest z klasycznie pojmowanej widzialnej (barionowej) materii, stanowi jednak tylko 4,9% jego masy! Oko\u0142o 68,3% masy wszech\u015bwiata jest zwi\u0105zana z ciemn\u0105 energi\u0105; pozosta\u0142e 26,8% to ciemna materia. Nie ma te\u017c \u017cadnej pewno\u015bci, czy nasz powsta\u0142y w Wielkim Wybuchu wszech\u015bwiat jest jedynym istniej\u0105cym \u2013 s\u0105 przes\u0142anki, kt\u00f3re ka\u017c\u0105 w to w\u0105tpi\u0107. Nie wiemy, czy gdzie\u015b nie istniej\u0105 byty inteligentne ze specyficznym dla siebie systemem percepcji i odmienn\u0105 od ludzkiej przestrzeni\u0105 intelektualn\u0105.<\/span><\/span><\/p>\n Skoro rzeczywisto\u015b\u0107 jest bezkresna i nieogarniona (zar\u00f3wno intelektem, jak i wyobra\u017ani\u0105), to jest oczywisto\u015bci\u0105, \u017ce nie ma mo\u017cliwo\u015bci by j\u0105 w jakikolwiek spos\u00f3b – zw\u0142aszcza obiektywnie \u2013 opisa\u0107. Problemem jest nie tylko to, \u017ce widzialna cz\u0119\u015b\u0107 wszech\u015bwiata stanowi jedynie jego niewielki fragment. Ju\u017c sam proces widzenia wyklucza obiektywno\u015b\u0107 obserwacji, jako \u017ce ka\u017cda istota dokonuje percepcji wizualnej we w\u0142a\u015bciwym dla siebie spektrum cz\u0119stotliwo\u015bci. W przypadku cz\u0142owieka mo\u017cliwe jest rozszerzenie tego spektrum przy u\u017cyciu odpowiednich \u015brodk\u00f3w technicznych.<\/span><\/span><\/p>\n Istotny jest te\u017c w niniejszych rozwa\u017caniach czynnik czasu: czas jest elementem rzeczywisto\u015bci. Obraz optyczny do nas docieraj\u0105cy odnosi si\u0119 do przesz\u0142o\u015bci, a nie do tera\u017aniejszo\u015bci. W obszarze ziemskim na og\u00f3\u0142 nie ma to istotnego znaczenia, ale jest kwesti\u0105 pierwszej wagi w badaniach kosmosu. W badaniu powierzchni Ziemi przez satelity szpiegowskie spraw\u0105 kluczow\u0105 by\u0142 czas up\u0142ywaj\u0105cy pomi\u0119dzy wykonaniem zdj\u0119\u0107 a mo\u017cliwo\u015bci\u0105 ich zbadania. Sprowadzanie przez ameryka\u0144skie supertajne NRO (National Reconnaissance Office) na Ziemi\u0119 na\u015bwietlonych kaset by\u0142o operacj\u0105 niezwykle skomplikowan\u0105 i kosztown\u0105 \u2013 doprowadzi\u0142o to do opracowania w laboratoriach firmy Bell matrycy cyfrowej CCD (1969) i opracowania techniki pozwalaj\u0105cej na transmisj\u0119 zdj\u0119\u0107 drog\u0105 radiow\u0105. By\u0142 to jednocze\u015bnie pocz\u0105tek rewolucji w dziedzinie fotografii. Warto sobie w tym momencie u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce czynnik czasu w znacznym stopniu ju\u017c poprzednio zawa\u017cy\u0142 na sukcesie Kodaka, czy te\u017c systemu Polaroid.<\/span><\/span><\/p>\n W fotografii artystycznej bardzo cz\u0119sto znajdujemy odniesienia do kwestii przemijania, nierzadko w zestawieniu z tym, co wiecznotrwa\u0142e i nieprzemijalne. Miliony zdj\u0119\u0107 robionych nieustannie przez posiadaczy smartfon\u00f3w s\u0105 efektem ch\u0119ci \u201ezatrzymania czasu\u201d, gdzie obraz fotograficzny staje si\u0119 swoistym substytutem pami\u0119ci. Nie jest on nigdy jednoznaczny, gdy\u017c obszar percepcji jest cech\u0105 osobnicz\u0105, ma\u0142o tego \u2013 zmienia si\u0119 on w czasie wraz z uwarunkowaniami spo\u0142eczno-historycznymi. Ka\u017cda fotografia ma jak\u0105\u015b relacj\u0119 z czasem \u2013 zach\u0119cam do lektury znakomitego opracowania Adama Soboty na ten temat.<\/span><\/span><\/p>\n Courbet musia\u0142 sobie z niekt\u00f3rych problem\u00f3w cho\u0107 cz\u0119\u015bciowo zdawa\u0107 spraw\u0119, skoro swoje poj\u0119cie realizmu \u015bwiadomie odni\u00f3s\u0142 jedynie do rzeczywisto\u015bci widzialnej. Jednak rozumienie tu wzmiankowanych kwestii \u2013 nawet dzi\u015b \u2013 bynajmniej nie jest powszechne. Bernd Stiegler w swoich \u201eObrazach fotografii\u201d pisa\u0142 tak: \u201e<\/span><\/span>Jednym z najbardziej rozpowszechnionych stereotyp\u00f3w na temat fotografii jest przekonanie, \u017ce potrafi ona zapisa\u0107 obiektywny obraz widzialnej rzeczywisto\u015bci.\u201d.<\/i><\/span><\/span> Faktycznie, u podstaw funkcjonowania fotografii dokumentalnej le\u017cy – osadzona w ramach specyficznej konwencji – wiara w jej wzgl\u0119dny obiektywizm. Podej\u015bcie to nie dotyczy tych sytuacji, gdzie mamy do czynienia z potocznie rozumianym przetworzeniem obrazu. Poniewa\u017c jednak ka\u017cda fotografia jest owocem jakiego\u015b przetworzenia, to niezb\u0119dne jest okre\u015blenie jego akceptowalnego zakresu \u2013 i do tego g\u0142\u00f3wnie ta konwencja si\u0119 sprowadza. Ustalenie tego, a co za tym idzie, ustalenie granic pomi\u0119dzy dokumentem a fotografi\u0105 kreatywn\u0105, jest jednak do\u015b\u0107 trudne.<\/span><\/span><\/p>\n Pojawienie si\u0119 fotografii cyfrowej dyskusj\u0119 o obiektywizmie obrazu fotograficznego rozpali\u0142o do poziomu przedtem niespotykanego. Stanowczy i niemi\u0142osiernie celny jest tu g\u0142os Stefana Wojneckiego, kt\u00f3ry z w\u0142a\u015bciw\u0105 sobie precyzj\u0105 pisze tak: \u201e<\/span><\/span>Fotograficzny obraz zawiera wi\u0119c zakodowan\u0105 informacj\u0119 o trzech cechach<\/i><\/span><\/span> metrycznych \u015bwiata zewn\u0119trznego. Chodzi o kierunki, cz\u0119stotliwo\u015bci i wzgl\u0119dne nat\u0119\u017cenie promieni, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119 na pewien czas w polu widzenia kamery. Tylko na tym polega obiektywno\u015b\u0107<\/i><\/span><\/span> fotografii.\u201d<\/i><\/span><\/span> Wojnecki \u2013 w ramach swej og\u00f3lnej teorii fotografii \u2013 pojmuje fotografi\u0119 jako cz\u0105stkowy, mentalny model fragmentu rzeczywisto\u015bci,<\/span><\/span> <\/i>kt\u00f3ry \u201e<\/span><\/span>uwzgl\u0119dnia wk\u0142ad umys\u0142u, dokonywany podczas percepcji<\/i><\/span><\/span> fotograficznego obrazu\u201d. <\/i><\/span><\/span>Przypomina, \u017ce<\/span><\/span> \u201eumys\u0142 zdolny jest obudowa\u0107 fotograficzny przekaz trzech cech metrycznych rzeczywisto\u015bci znaczeniami wyzwalaj\u0105cymi emocje, zdolny jest wype\u0142ni\u0107 go mi\u0119kiszem wra\u017ce\u0144, uczu\u0107, my\u015bli i pragnie\u0144.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n To, co Wojnecki nazywa wk\u0142adem umys\u0142u, jest – jak s\u0105dz\u0119 – bliskie koncepcyjnie poj\u0119ciu refleksyjno\u015bci dzie\u0142a artystycznego, kt\u00f3re wprowadzi\u0142 niegdy\u015b Bogus\u0142aw Jasi\u0144ski w swym opracowaniu po\u015bwi\u0119conym relacjom pomi\u0119dzy tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 a sztuk\u0105. Poj\u0119cie to \u201e<\/span><\/span>pomie\u015bci\u0107 mo\u017ce w sobie zar\u00f3wno wszelkie odcienie koncepcji mimetycznych w teorii sztuki, jaki i wszystkie inne propozycje estetyczne w odmienny spos\u00f3b ujmuj\u0105ce zagadnienie poznawczych funkcji sztuki\u201d <\/i><\/span><\/span>(mistyczne, ekspresjonistyczne itd.). Jasi\u0144ski wskazuje na dwa wa\u017cne elementy dzie\u0142a sztuki: jego znaczenie (sens) oraz materialny no\u015bnik znaczenia, kt\u00f3ry decyduje o specyfice danego rodzaju sztuki.<\/span><\/span><\/p>\n S\u0142awomir Sikora, rozwa\u017caj\u0105c kwesti\u0119 sensu, zacytowa\u0142 spostrze\u017cenie Bruno Schulza zawarte w jego eseju \u201eMityzacja rzeczywisto\u015bci\u201d; fragment tego cytatu pozwol\u0119 sobie tu przytoczy\u0107: <\/span><\/span>\u201eIstot\u0105<\/i><\/span><\/span> rzeczywisto\u015bci jest sens. Co nie ma sensu nie jest dla nas rzeczywiste.<\/i><\/span><\/span> Ka\u017cdy fragment rzeczywisto\u015bci<\/i><\/span><\/span> \u017cyje dzi\u0119ki temu, \u017ce ma udzia\u0142 w jakim\u015b sensie uniwersalnym\u201d. <\/i><\/span><\/span>Sens dzie\u0142a sztuki dotyczy zatem nie tylko jego warstwy znaczeniowej, ale wynika wprost z faktu jego istnienia jako bytu b\u0119d\u0105cego cz\u0119\u015bci\u0105 sk\u0142adow\u0105 rzeczywisto\u015bci.<\/span><\/span><\/p>\n Mimetyzm jest immanentn\u0105 cech\u0105 fotografii. Istotne jest \u2013 moim zdaniem \u2013 spostrze\u017cenie Sikory, <\/span><\/span>i\u017c \u201ewypowiedzi o fotografii wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z interpretacj\u0105 i tworzeniem, a tym samym tw\u00f3rczym (takim, jakie znajdujemy u Arystotelesa), a nie odtw\u00f3rczym rozumieniem mimesis. Wi\u0105\u017ce si\u0119 ono nie tyle z kopiowaniem czy powielaniem rzeczywisto\u015bci, ile z jej tworzeniem i konstruowaniem\u201d. <\/i><\/span><\/span>Moim<\/span><\/span> z<\/i><\/span><\/span>daniem mamy w fotografii do czynienia ze swoist\u0105 \u201eoscylacj\u0105\u201d mi\u0119dzy dokumentem a przestrzeni\u0105 intelektualn\u0105 zakodowan\u0105 w obrazie przez tw\u00f3rc\u0119 zdj\u0119cia i \u201ewywo\u0142an\u0105\u201d w umy\u015ble odbiorcy. Mimo zrozumia\u0142ego dzi\u015b braku zaufania do fotografii jako \u017ar\u00f3d\u0142a informacji \u2013 i ci\u0105gle tocz\u0105cej si\u0119 dyskusji na ten temat – jej walory dokumentacyjne s\u0105 od momentu jej powstania powszechnie doceniane. <\/span><\/span><\/p>\n Alfred Ligocki p\u00f3\u0142 wieku temu pisa\u0142 tak<\/span><\/span>: \u201eFotografia dostarcza nam zatem dw\u00f3ch gwarancji w stosunku do przedmiotu zdj\u0119cia: gwarancj\u0119 jego konkretnego istnienia w momencie wykonywania zdj\u0119cia i gwarancj\u0119 tego, \u017ce odtworzony wygl\u0105d przedmiotu jest jedn\u0105 z niew\u0105tpliwie istniej\u0105cych mo\u017cliwo\u015bci wygl\u0105dowych w\u0142a\u015bnie tego przedmiotu (\u2026) Te dwie w\u0142a\u015bciwo\u015bci fotografii, kt\u00f3re w sumie okre\u015blaj\u0105 jej warto\u015b\u0107 dokumentu wizualnego, s\u0105 podstaw\u0105 niemal wszystkich jej funkcji u\u017cytkowych\u201d. <\/i><\/span><\/span>My\u015bl to w zasadniczej cz\u0119\u015bci przednia, aczkolwiek budz\u0105ca pewne w\u0105tpliwo\u015bci. Zastanawia mnie okre\u015blenie \u201eodtworzony wygl\u0105d przedmiotu\u201d – jako, \u017ce obraz wzrokowy (wygl\u0105d) zasadniczo si\u0119 r\u00f3\u017cni od obrazu fotograficznego, kt\u00f3ry i tak trafia do naszej \u015bwiadomo\u015bci dzi\u0119ki percepcji wzrokowej. R\u00f3wnie\u017c precyzyjne zdefiniowanie poj\u0119cia \u201efunkcji u\u017cytkowych fotografii\u201d mog\u0142o by by\u0107 przyczynkiem do kolejnej dyskusji. Niemniej panuje do\u015b\u0107 powszechna zgoda co do tego, \u017ce przekaz niesiony przez fotografi\u0119 nie musi si\u0119 ogranicza\u0107 do funkcji informacyjnych zwi\u0105zanych wprost z wizualizacj\u0105 (modelem) fragmentu rzeczywisto\u015bci materialnej. Proces badania rzeczywisto\u015bci ma przecie\u017c charakter nie tylko zmys\u0142owy \u2013 poznanie opiera si\u0119 o zespolon\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 zmys\u0142\u00f3w i umys\u0142u.<\/span><\/span><\/p>\n Badanie rzeczywisto\u015bci poprzez fotografi\u0119 jest mo\u017cliwe przede wszystkim dzi\u0119ki temu, \u017ce do wykonania zdj\u0119cia niezb\u0119dne jest istnienie tego, co jest fotografowane. Konieczne jest zatem istnienie byt\u00f3w referencyjnych spe\u0142niaj\u0105cych funkcj\u0119 uk\u0142adu odniesienia. Fakt ten jest znacz\u0105cym elementem odr\u00f3\u017cniaj\u0105cym fotografi\u0119 od malarstwa, filmu, czy literatury pi\u0119knej, w przypadku kt\u00f3rych faktyczne istnienie przestrzeni referencyjnych jest zbyteczne.<\/span><\/span><\/p>\n Wa\u017cn\u0105 i u\u017cyteczn\u0105 cech\u0105 fotografii jest jej szczeg\u00f3lna sk\u0142onno\u015b\u0107 do wywo\u0142ywania reakcji emocjonalnych, do refleksji o charakterze filozoficznym, do kreowania symboli czy metafor. Nie ma znaczenia, \u017ce te symbole i metafory zazwyczaj nie s\u0105 ca\u0142kowicie jednoznaczne \u2013 s\u0105 bytami o charakterze intelektualnym i jako takie stanowi\u0105 element rzeczywisto\u015bci. Mog\u0105 one przekazywa\u0107 warto\u015bci abstrakcyjne, nie posiadaj\u0105ce cech wizualnych, kt\u00f3re w istotny spos\u00f3b decyduj\u0105 o sensie obrazu. Funkcjonowanie symboli i metafor jest przyk\u0142adem poznania umys\u0142owego.<\/span><\/span><\/p>\n Wszystko, co jest widzialne, i tylko to, co jest widzialne, ma swoja form\u0119. Zdj\u0119cie traktowane jako model wycinka rzeczywisto\u015bci do tej formy si\u0119 odnosi i j\u0105 w jakim\u015b stopniu przedstawia. Artysta w procesie kreacji mo\u017ce t\u0119 form\u0119 przekszta\u0142ci\u0107 i zobrazowa\u0107 j\u0105 stosownie do swej wizji. Modyfikacja struktury formalnej zdj\u0119cia \u2013 tak przy wykorzystaniu mo\u017cliwo\u015bci tradycyjnej techniki analogowej, jak i przy u\u017cyciu komputerowych technik graficznych – wcale nie musi prowadzi\u0107 do negatywnie rozumianego zafa\u0142szowania zawartego w nim przes\u0142ania. Przeciwnie, \u015bwiadome dzia\u0142anie artysty mo\u017ce \u2013 dzi\u0119ki tego typu modyfikacji – zawarty w obrazie fotograficznym przekaz wysublimowa\u0107 i wzmocni\u0107.<\/span><\/span><\/p>\n Oczywi\u015bcie, mo\u017ce te\u017c go istotnie zmieni\u0107 \u2013 i tu wchodzimy w meandry kreacji, kt\u00f3ra dla wsp\u00f3\u0142czesnego pojmowania fotografii jest niezwykle istotna. Techniki komputerowej obr\u00f3bki obrazu otworzy\u0142y niewyobra\u017calne dot\u0105d mo\u017cliwo\u015bci cyfrowego generowania iluzji, kt\u00f3re cz\u0119sto okre\u015bla si\u0119 jako \u201erzeczywisto\u015b\u0107 artystyczn\u0105\u201d. Pr\u00f3by zabrania fotografii tej opcji mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 do ch\u0119ci usuni\u0119cia prozy beletrystycznej i poezji z obszaru literatury.<\/span><\/span><\/p>\n Kiedy\u015b wpajano nam, \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 jest kszta\u0142towana przez byt, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 to baza i nadbudowa, a fotografia w r\u0119kach wroga ludu daje wypaczone odbicie rzeczywisto\u015bci. Patrz\u0119 dzi\u015b na to z pewn\u0105 zadum\u0105, bo model oparty o baz\u0119 i nadbudow\u0119 mo\u017cna odnie\u015b\u0107 do obrazu fotograficznego, gdzie baza by\u0142aby koniecznym dzi\u015b rozszerzeniem poj\u0119cia no\u015bnika, a w nadbudowie mie\u015bci\u0142yby si\u0119 poj\u0119cia informacji, sensu, znaczenia, przekazu emocjonalnego, wk\u0142adu intelektualnego itd. Poj\u0119cie bazy-no\u015bnika jest zwi\u0105zane z bytem materialnym i na og\u00f3\u0142 nie budzi kontrowersji (<\/span><\/span>u<\/span><\/span>stalenie, co jest no\u015bnikiem np. w przypadku obraz\u00f3w holograficznych, prowadzi jednak zwykle do dyskusji). Sens zdj\u0119cia, jego przekaz, to kwestia bardziej skomplikowana, gdy\u017c mamy do czynienia z bytem wielowarstwowym: jego cz\u0119\u015b\u0107 mo\u017cna odnie\u015b\u0107 do skutk\u00f3w \u201eautomatyczno\u015bci\u201d fotografii, istotne jest to, co wynika z mo\u017cliwo\u015bci percepcyjnych – zmys\u0142owych i intelektualnych – odbiorcy, nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 te\u017c faktu apriorycznego zakodowania element\u00f3w przekazu przez kieruj\u0105cego si\u0119 swoj\u0105 intencj\u0105 tw\u00f3rc\u0119 obrazu.<\/span><\/span><\/p>\n Rozw\u00f3j technik obrazowania, ich powszechna dost\u0119pno\u015b\u0107 i masowe wykorzystanie przyczyni\u0142y si\u0119 do istotnych zmian w systemie komunikacji spo\u0142ecznej, zmieni\u0142a si\u0119 w spos\u00f3b zauwa\u017calny proporcja tre\u015bci niesionych poprzez obraz w stosunku do tre\u015bci przekazywanych w formie s\u0142owa pisanego. Kolokwialnie rozumian\u0105 \u201erzeczywisto\u015b\u0107\u201d pozornie \u0142atwiej dzi\u015b opisa\u0107 obrazem ni\u017c s\u0142owem, wi\u0119c przez internetowe \u0142\u0105cza i systemy telefonii kom\u00f3rkowej ka\u017cdej sekundy przep\u0142ywaj\u0105 miliony zdj\u0119\u0107, kt\u00f3re co\u015b dokumentuj\u0105 lub o czym\u015b informuj\u0105. \u015awiadomo\u015b\u0107 wskazuje nam jednak, \u017ce odnosz\u0105 si\u0119 one w sensie filozoficznym jedynie do nieistotnie ma\u0142ego fragmentu rzeczywisto\u015bci widzialnej.<\/span><\/span><\/p>\n Zjawiska wynikaj\u0105ce z rozwoju wsp\u00f3\u0142czesnych technik obrazowania narzucaj\u0105 nam konieczno\u015b\u0107 nieustannej analizy i selekcji serwowanych nam pod du\u017cym ci\u015bnieniem bod\u017ac\u00f3w wizualnych. Busol\u0105 umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 racjonaln\u0105 egzystencj\u0119 w przestrzeni kreowanej przez te bod\u017ace jest nasza \u015bwiadomo\u015b\u0107. Od niej zale\u017cy, na ile b\u0119dziemy si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0107 j\u0119zykiem obraz\u00f3w na poziomie popularnym, a na ile na poziomie elitarnym; od niej zale\u017cy nasze rozumienie rzeczywisto\u015bci.<\/span><\/span><\/p>\n Wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce jedynym w\u0142a\u015bciwym sposobem badania i poznawania rzeczywisto\u015bci jest nauka. Trudno sobie dzi\u015b wyobrazi\u0107 badania naukowe bez fotografii, ale te\u017c nie jest to narz\u0119dzie o charakterze uniwersalnym. Nie uw\u0142acza to jej wspania\u0142o\u015bci, jako, \u017ce istnieje w niej pewna magia pozwalaj\u0105ca na przekazywanie intelektualnych tre\u015bci i idei nieuchwytnych dla nauk przyrodniczych.<\/span><\/span><\/p>\n Stanis\u0142aw K. Stopczyk \u201eMalarstwo polskie \u2013 od realizmu do abstrakcjonizmu\u201d (KAW, Warszawa 1988)<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n Mieczys\u0142aw A. Kr\u0105piec, Stanis\u0142aw Kami\u0144ski i in. \u201eWprowadzenie do filozofii\u201d (KUL, Lublin 2008)<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n Alfred Ligocki \u201eFotografia i sztuka\u201d (Wyd. Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1962)<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n Susan Sontag \u201eO fotografii\u201d (Wydawnictwo Karakter, Krak\u00f3w 2007)<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n Stefan Wojnecki \u201eFotografia \u2013 podw\u00f3jna gwiazda kultury\u201d (ASP Pozna\u0144, 2007)<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n Bernd Stiegler \u201eObrazy fotografii. Album metafor fotograficznych\u201d (Universitas, Krak\u00f3w 2009)<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n Steve Edwards \u201eFotografia \u2013 bardzo kr\u00f3tkie wprowadzenie\u201d (Nomos, Krak\u00f3w 2014)<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n Pedro Meyer \u201ePrawda i rzeczywisto\u015b\u0107 w fotografii\u201d (Helion, Gliwice 2006)<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n\u201ePOKA\u017bCIE MI ANIO\u0141A \u2026\u201d<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/h1>\n
O realizmie i rzeczywisto\u015bci w fotografii<\/b><\/span><\/span><\/h2>\n
Erazm Wojciech Felcyn<\/i><\/span><\/span><\/h3>\n
LITERATURA<\/span><\/span><\/h4>\n
\n
![RobertCornelius<\/a>\u201d by\u00a0](\"http:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:RobertCornelius.jpg#mediaviewer\/File:RobertCornelius.jpg\"){kind=link}